Fevral 12, 2008 18:38 tarixində, Vüsal Məmmədov tərəfindən,
"oriyentir" bölməsində yazılib
Şərhlər(26)
Oxunub:472
Məsələ o qədər böyükdür ki, haradan girişmək haqda qərara da gələ bilmirəm; üstəlik, mövzunu düzgün formulə etməkdə çətinlik çəkirəm... Əvvəlcə məqsədim “sevgi” anlayışına milli təfəkkür və mentalitet kontekstində baxmağa cəhd etmək idi. Amma sonra iş o qədər qəlizləşdi və dərinləşdi ki, heç bilmədim, haralara gedib çıxdım. Bilirsinizmi, ilk olaraq nə yazmaq istəyirdim? Neçə vaxtdır başımda belə bir fikir dolaşırdı ki, təfəkkür ancaq DİL sferasında, məkanında mövcuddur; dildəki anlayışlardan kənarda təfəkkür ola bilməz; bizim dilimizin imkanları təfəkkürümüzün hüdudlarını müəyyənləşdirir; təfəkkürümüzün keyfiyyəti (gücü) dilimizdəki sözlərin ifadə imkanlarıyla birbaşa bağlıdır.
Dildəki sozlərin istər mücərrədliyi, istərsə də konkretliyi ifadə etmə imkanları nə qədər genişdirsə, həmin dildə danışan insanların idrak və düşüncə qabiliyyəti də o qədər əhatəli olacaq. Yəni təxminən belə: beyni əgər kompüterə bənzətsək, dil – onun işlədiyi əməliyyat sistemidir...
Bura qədər gələndən sonra hər şey çox nəzəri alınmasın deyə, keçdim praktikaya: eyni mövzular haqda bildiyim üç dildə ayrı-ayrılıqda fikirləşməyə cəhd etdim. Və sevgi haqda düşünəndə belə bir durumun fərqinə vardım ki, “Mən səni sevirəm” ilə “I love you” ifadələrinin arasında əslində yerlə göy qədər fərq var. Baxın: əgər ingilis gənc “I love you” deyirsə, bu sözlər özündə təxminən belə bir mesaj daşıyır: “Mən səndən xoşlanıram və səninlə ÜNSİYYƏTdən tutmuş, SEKSə qədər münasibətlərin bütün palitrasını yaşamaq istərdim. . . (və sair və ilaxır)”. Qarşı tərəf də təbii ki, ondan nələrin istədiyini anlayır və buna uyğun olaraq vəziyyəti dəyərləndirir. Həm ingilislərdə, həm də ruslarda Sevgi ilə Seks arasındakı bağlılıq (və əks əlaqə) o qədər birmənalı və təbii qəbul olunur ki, “to make love” və «заниматься любовью» ifadələri həm də elə sekslə məşğul olmaq anlamı verir. Demək istədiyim odur ki, onlar üçün sevgi – qətiyyən mücərrəd deyil, praktik niyyətdir: insani münasibətlərin sonrakı inkişafı üçün nəzərdə tutulan istiqamətdir.
Amma bir azərbaycanlı gənc əgər sevdiyini söyləyirsə, sizcə o, nə demək istəyir? Səmimi deyim ki, mən bilmirəm. Əminəm ki, özü də bilmir. Çünki bizdə sevgi – tamamilə mücərrəd bir anlayışdır: bu, Məcnunun dəli olmasıdır, Kərəmin yanmasıdır, nə bilim, Əslinin düymələrinin avtomatik bağlanmasıdır. . . bir sözlə, insanlararası münasibətlərdə praktik heç nə ifadə etməyən hər şeydir. Azərbaycanlı üçün sevgi – instinktlərin abstraksiyasıdır. Ona görə də beş uşaq atası olan bir şair kitabının adını “Ovuda bilmədim mən bu sevgini” qoyur. Binəva necə ovutsun ki, sevgi onun üçün həmişə abstraksiya olub, heç vaxt konkret heç nə ifadə etməyib. Bizim üçün sevgi özü PROSES olaraq yoxdur, ancaq onun yanlış olaraq mümkün nəticəsi sayılan ailə var. Halbuki sevgi nəticə ola bilməz – o, prosesdir; onu ancaq və ancaq proses kimi də yaşamaq olar – nəticəsi ola da bilər, amma bu, artıq ayrı mövzudur. Biz bunu qəbul etmirik. Bizim üçün sevgi –mentalitet kitabına yazılmış hökmdür: ya sevdiyinlə ailə qur, ya da ailə qurduğunu sev! Başqa bütün hallar – mənəvi cinayət sayılır. Bizdə sevgi – məişətdən kənarda mövcud deyil. İnsan sadəcə özü, öz zövqü, öz xöşbəxtliyi üçün sevə bilməz, o, mütləq atasını, anasını, nəslini, iş yoldaşlarını, qonşusu Bircəxanım xalanın həyətdəki arvadlara nə deyəcəyini fikirləşməlidir, hisslərinin ictimai çəkisini götür-qoy etməlidir. Bu qədər zırıltının içində incə bir hiss necə yaşaya bilər? Ona görə də mən əminəm ki, bizim cəmiyyətdə sevgi yoxdur, onun haqqında formalaşmış təsəvvürlər var. Hamı təsəvvür edir ki, "yəqin, sevgi deyilən bu cür olmalıdır, yəqin, mən sevirəm..."
Amma söhbət heç də təkcə sevgidən getmir axı. Görün, gəlib haralara çıxdıq. Bizim təfəkkürümüz bir çox başqa anlayışları da mücərrəd, təkölçülü şəkildə qəbul edir. Nəticədə idrak imkanlarımız daralır, bu da özünü həyatımızda göstərir. Demək istədiyim əslində, bax, bu idi.
..
?
'
Sevgi...nə qədər əcnəbilərin fikrində sevgi bir proses şəklində olsa da, yenə də mücərrəd sözcükdür. Yoxsa bu hiss haqqında minlərlə kitab nəşr olunmazdı. Hərə üçün sevginin bir anlamı var, sizin üçün də eləcə.
Kimin üçünsə sevgi tam platonikliyə dayanır, sevdiyi insana toxunmaq belə istəmir. Ya da Məcnun kimi, ona sahiblənmək istəmir, bu da nə olur, sufi məhəbbəti, ya dəlilik, ya da saf sevgi? Bilən yoxdur.
Kimisi sevib toxunmaq istəyir, kimisi toxunduğuna ashiq olur. Sevgi hər insanın az-çox yaşadığı, amma qavramadığı bir hissdir. Məşhur hind traktatlarının birində sevginin 3 cazibənin birləşməsindən əmələ gəldiyi söylənilir. Choxunuz yeqin ki, bilir ureklerin cazibesi dostluq, beyinlerin hormet, bedenlerin cazibesi istek yaradir, uchu bir yerde sevgi yazilib Shaftali yarpaqlarinda.. Amma, zennimce, sevgi de nese mistik bir shey de var. Tek bu uchu ile bitmir mesele.
Yeni son sozum beledir ki, hisslerimiz sozlerimizde sadeleshe biler, deyishe de, amma haminin, milletinden asili olmayaraq mucerred dushunceleri var sevgi haqqinda.
O ki, qaldi mentalitete. O sozun esl menasinda insanlari sixir. En agiri ise hetta nigahli, bir-birini seven insanlarin chox vaxt cemiyyetin baxishi namine hisslerini oldugu kimi gostermemekleridir.
Fevral 13, 2008 17:01